Uczłowieczyć komunikację

Nauczyciel wobec ucznia w przestrzeni szkolnej

Redakcja naukowa
Henryka Kwiatkowska

Kraków 2017

Spis treści

Wprowadzenie do serii Palące Problemy Edukacji i Pedagogiki

Komunikacja szkolna degraduje.
Palący problem edukacji.
Wprowadzenie do książki
Henryka Kwiatkowska

Część 1 Być nauczycielem dzisiaj?

Rozdział 1
Dramat zawodności nauczycielstwa – dylematy genezy i przyczyn (refleksje w kręgu „prowokacji”)
† Witold Komar

1.1.   Galernicy edukacji. Nauczycielstwo – profesja uwikłana w zawodność i mity (wprowadzenie terminologiczne)

1.2.   Zmiana formacji ustrojowej Syndromy „powrotu nowego” w edukacji

1.3.   Mandatariusze społeczeństwa czy... „chłopcy do bicia?”

1.4.   Sześć tysięcy lat szkoły – „falstart sumeryjski”?

1.5.   O „przekleństwie edukacji” – czy pedagogia zmierza donikąd? (rozważania bluźniercze)

1.6.   Zawodność nauczycielstwa jako... inspiracja zmiany edukacyjnej? Lepiej mniej, a lepiej...?

1.7.   O nieobecnych treściach w edukacji nauczycielskiej (słowo kończące)

Rozdział 2
Nauczyciele w gorsecie MENskich regulacji
Bogusław Śliwerski

2.1.   Wstęp

2.2.   Nauczycielska tożsamość w MENskim gorsecie

2.3.   Trzy okresy MENskiego gorseciarstwa

2.4.   Rodzaje pedeutologicznych gorsetów

2.5.   Czas pozbyć się gorsetu...

Rozdział 3
Korozja tożsamości nauczyciela.
Rzecz o relacji między sferami prywatną i publiczną
Radosław Nawrocki

3.1.   Wstęp

3.2.   Nauczyciel niezależny/zależny/współzależny

3.2.1.   Z perspektywy koncepcji Harolda Blooma

3.3.   Wokół tożsamości

3.4.   Tożsamość nauczyciela Między tyranią intymności a grą społeczną

3.4.1.   Tożsamość osiągnięta

3.4.2.   Tożsamość nadana

3.4.3.   Tożsamość moratoryjna

3.4.4.   Tożsamość rozproszona

3.5.   Tożsamość zawodowa nauczyciela

3.6.   Zakończenie

Rozdział 4
Prywatno-publiczne „zaplątanie” – palący problem współczesnych nauczycieli
Justyna Miko-Giedyk

4.1.   Wprowadzenie

4.2.   Przenikanie się sfer publicznej i prywatnej jako kontekst odniesienia do nauczycielskiego funkcjonowania

4.3.   Nauczycielskie „zaplątanie” w sferach: publicznej i prywatnej

4.3.1. Czy wypada mi...?

4.3.2.   Belferskie naleciałości

4.3.3.   Ofiara z prywatności?

4.3.4.   Poszukiwanie granicy

4.4.   Konkluzja. W stronę homeostazy...

Rozdział 5
Obcy – bogactwo czy niechciany bagaż współczesności?
Edukacja wobec odmienności kulturowej
Magdalena Grygierek

5.1.   O Obcym i obcości słów kilka...

5.2.   Obcy, edukacja a ideologia

5.3.   „Edukacja w klatce” (asymilacja)

5.4.   „Edukacja zobojętniała” (tygiel)

5.5.   Edukacja pluralistyczna (międzykulturowa) – szansa równości czy utopia?

5.6.   Międzykulturowe doświadczenia polskie

Rozdział 6
„Jak pokonać siłą własną”?
Relacje nauczyciele – uczniowie w świetle pamiętników nauczycieli
Wanda Dróżka

6.1.   Wstęp. Przybliżenie problematyki oraz szerszego kontekstu rozważań

6.2.   Zjawiska i prawidłowości rzutujące na sferę komunikacji w szkole w świetle badań

6.3.   Problemy dotyczące „szkolnej komunikacji” na podstawie pamiętników nauczycieli

6.4.   Porozumienie i integracja jako filary szkolnej komunikacji

6.5.   Jak sobie radzić? Konkretne przykłady

6.6.   Podsumowanie

Rozdział 7
Nauczyciel obecny z oddali czasu
Józefa Chmielewska-Tyszkiewicz

7.1.   Wprowadzenie

7.2.   Jak nauczyciel jest obecny w pamięci retrospektywnej swoich uczniów z upływem czasu?

2.A.   „Byłeś mi mentorem i wzorem, ja będę naśladowcą i adoratorem”

2.B.   „Służyłeś nam czasem, trudem, kompetencją, rozdamy je innym z tą samą intencją”

2.C.   „Byłeś gorliwym okrutnikiem, ja Twoim niewolnikiem”

2.D.   „Dręczyłeś – odrodzenie znajdziesz we mnie”

7.3.   Refleksje końcowe

Część 2 Deficyty człowieczeństwa w komunikacji szkolnej

Rozdział 8
Oznaki dehumanizacji szkoły.
W perspektywie metaforyki odzwierzęcej
Maria Dudzikowa

8.2.   Dwa wymiary dehumanizacji

8.3.   Metafora w życiu codziennym

8.4.   U źródeł wartościowania negatywnego w metaforyce odzwierzęcej

8.5.   Klasyczne przykłady dehumanizacji animalistycznej

8.6.   „X to osioł” i inne metafory, które głęboko wzrosły w szkolną tradycję

8.7.   Szkoła, czyli „porządek dżungli”

8.8.   Czyżby zasady darwinowskie konstytuowały kulturę szkoły?

8.9.   „Uczniowie to zwierzęta”... „Nie chodzi o prawdę czy fałsz metafor”...

8.10.   „Chcemy szkoły pozwalającej rozwinąć skrzydła”, czyli nadzieja na zmianę metafor

8.11.   Jeszcze jedna refleksja zamiast zakończenia

Rozdział 9
Za kulisami indywidualizacji.
Retoryka JA – MY w klasie szkolnej
Anna Bargielska

9.1.   Wprowadzenie

9.2.   Indywidualizm – szanse i zagrożenia

9.3.   Cyfrowi tubylcy, czyli współcześni indywidualiści na scenie społecznej

9.4.   Indywidualizm i kolektywizm w edukacji – pytanie o wspólną perspektywę

9.5.   Tytułowa kategoria retoryki w kontekście pojęć „klasa szkolna” oraz „indywidualizacja”

9.6.   Jak zrealizować pozytywny potencjał indywidualizmu?

9.7.   Dlaczego praca w grupach nie spełnia swoich funkcji?

9.8.   Czym jest racjonalność instrumentalna w edukacji?

9.9.   Refleksje końcowe W stronę tożsamości JA i MY

Rozdział 10
Mowa milczenia w szkole – o czym mówi?
Ewa Marciniak

10.1.   Milczenie jako komunikat

10.2.   Wokół pojęcia „milczenie”

10.2.1.   Filozoficzne pojmowanie milczenia

10.2.2.   Semiotyczne aspekty milczenia

10.3.   Znaczenia nadawane milczeniu ucznia – rezultat analizy kontekstualnej lekcji

10.3.1.   Milczenie jako rezultat braku zdolności do zdefiniowania sytuacji

10.3.2.   Milczenie jako lęk

10.3.3.   Milczenie jako wyraz antypatii wobec nauczyciela

10.3.4.   Milczenie jako wyraz solidarności z grupą

10.3.5.   Milczenie jako wyraz namysłu

10.3.6.   Milczenie jako wyraz obcości

10.3.7.   Milczenie jako wyraz wstydu

10.4.   Podsumowanie

Rozdział 11
(Współ)brzmienie nauczycielskiej orkiestry – o komunikacji w społecznym świecie nauczycieli
Hanna Kędzierska

11.1.   W poszukiwaniu metafory

11.2.   Struktura nauczycielskiej orkiestry

11.3.   Dyrygent

11.4.   Partytura

11.5.   Potęga (współ)brzmienia

Rozdział 12
Nauczyciel uwikłany w mówienie – spojrzenie z perspektywy teorii Friedemanna Schulza von Thuna
Małgorzata Mądry-Kupiec

12.1.   Kwadrat wypowiedzi według Schulza von Thuna

12.2.   Wymiary wzajemnego komunikowania się nauczyciela i uczniów w świetle badań własnych

12.2.1.   Jak traktują siebie nawzajem nauczyciele i uczniowie?

12.2.2.   Co mówią o sobie nauczyciele, a co uczniowie?

12.2.3.   Wzajemny wpływ, jaki chcą wywrzeć na sobie nauczyciele i uczniowie

12.2.4.   O czym mówią badani w klasie szkolnej?

12.3. Aspekty komunikacyjne w wypowiedziach nauczycieli i uczniów – porównanie

12.4.   Wnioski

Rozdział 13

Twarz dyrektora szkoły

Bożena Tołwińska

13.1.   Wprowadzenie

13.2.   „Powinność moralna” dyrektorów szkół

13.3.   Nauczyciele o komunikacji z dyrektorem – pożądane tematy rozmów

13.4.   Podsumowanie

Rozdział 14
Dzieci Czarnej Dziury
Ewa Muszyńska

14.1.   Wprowadzenie

14.2.   Styl wychowania w rodzinie

14.3.   Relacje rodzic – dziecko

14.4.   Rozwój przywiązania dziecka

14.5.   Konsekwencje bezpiecznego i pozabezpiecznego przywiązania

14.6.   Jak powstaje i czym jest rodzina dysfunkcyjna?

14.7.   Jaki rodzaj działań edukacyjnych może stanowić istotne wsparcie dla dziecka wychowującego się w rodzinie dysfunkcyjnej?

14.8.   Terapia przez sztukę (arteterapia)

14.9.   Podsumowanie

Część 3 O (nie)możności porozumienia się

Rozdział 15
Kiedy mówienie nie sprzyja uczeniu się.
O braku dialogu w szkole i jego skutkach
Agnieszka Nowak-Łojewska

15.1.   Wstęp

15.2.   Znaczenie dialogu w szkole

15.3.   Sposoby użytkowania języka na lekcjach

15.4.   Cechy szkolnego języka

Rozdział 16
Pierwotne doświadczenia komunikacyjne ucznia
Małgorzata Zalewska-Bujak

16.1.   Wprowadzenie

16.2.   O autokratycznym stylu komunikowania się nauczyciela z uczniami

16.3.   Obecność manipulacji w werbalnych interakcjach nauczyciela z uczniem

Rozdział 17
Do tablicy! Ocenianie szkolne jako komunikacja nauczyciela z uczniem
Sylwia Jaskulska

17.1.   Wstęp

17.2.   Kultura jest komunikacją, komunikacja jest kulturą

17.3.   Władza nad komunikacją

17.4.   Mowa czasu i przestrzeni

17.5.   Aktorzy i publiczność

17.6.   Gry komunikacyjne, czyli ocenianie zachowania

17.7.   Co komunikuje ocenianemu uczniowi szkoła?

Rozdział 18
Język otwartości w relacjach nauczyciel – uczeń
Małgorzata Samujło, Teresa Sokołowska-Dzioba

18.1.   Czym jest otwartość w edukacji?

18.2.   Jak w praktyce szkolnej rozumiany jest język otwartości przez nauczycieli?

18.3.   Znaczenie otwartości nauczyciela wobec ucznia w sytuacjach szkolnych

18.4.   W jakim zakresie należy być otwartym w komunikacji z uczniami?

18.5.   Jak postrzegane są komunikaty werbalne i niewerbalne w kontekście udzielanych przez nauczyciela informacji zwrotnych?

18.6.   Co nauczyciele wiedzą o treści i jakości informacji zwrotnych?

18.7.   Kto jest i/lub powinien być odpowiedzialny za otwartość w szkole?

18.8. W jakich obszarach badani oczekują otwartości od uczniów?

18.9.   Czy nauczyciele uczą otwartości czy do niej zniechęcają?

Rozdział 19
Nauczyciel – uczeń.
O paradoksach wzajemnej komunikacji
Alicja Matusz-Rżewska

19.1.   W krainie ciszy szkolnej...

19.2.   Komunikacja etyczna w edukacji – utopia czy rzeczywistość?

19.3.   Co tam, Panie, w edukacji... czyli o znajomości uczniowskich oczekiwań

19.4.   Razem, czyli osobno

19.5.   Czy mamy kres podmiotowości w komunikacji szkolnej?

19.6.   Zakończenie

Rozdział 20
Szkoła, jakiej potrzebujemy
Marta Michalicka-Ipnarska

20.1.   Wprowadzenie

20.2.   Z czym zmaga się współczesna szkoła?

20.3.   Sytuacja uczniów i nauczycieli w szkole

20.3.1.   Samodzielność uczniów

20.3.2.   Opinie uczniów o regulaminie szkolnym

20.3.3.   Opinie nauczycieli o swojej sytuacji w szkole

20.3.4.   Opór nauczycieli

20.4.   Co z tego wynika?

20.5.   Szkoła, jakiej potrzebujemy

20.6.   Przykład szkoły, w której powyższe założenia są realizowane

20.7.   Zakończenie

Bibliografia

Noty o autorach

Strona redakcyjna

© Copyright by Oficyna Wydawnicza „Impuls”, Kraków 2015

Recenzenci:
prof. dr hab. Stanisław Dylak
prof. dr hab. Beata Przyborowska

Opracowanie typograficzne wersji elektronicznej:
Andrzej Augustyński

Projekt okładki:
Anna Maria Damasiewicz

ISBN wersji drukowanej: 978-83-7850-180-0

ISBN wesji elektronicznej: 978-83-8095-355-0

Oficyna Wydawnicza „Impuls”
30-619 Kraków, ul. Turniejowa 59/5
tel./fax: (12) 422 41 80, 422 59 47, 506 624 220
www.impulsoficyna.com.pl, e-mail: impuls@impulsoficyna.com.pl
Wydanie I, Kraków 2017